- 373
- 1000
- 1000
- 1000
قسمت 108 - ادغام کبیر در روایت ابو عمر بصری
در این برنامه آقای محمدرضا ستوده نیا به آموزش ادغام کبیر در روایت ابو عمر بصری می پردازند .
ادغام کبیر
این ادغام در حروف متحرکهای که تماثل در لفظ یا تقارب در مخرج دارند، و در یک یا دو کلمه قرار گرفته باشند انجام گرفته، مشروط بر آنکه مدغم تاء متکلم ، یا مخاطب، یا منون، یا مشدد نباشد.
مثلین در یک کلمه، فقط در مناسککم و ما سلککم را ادغام کرده، و جز این دو کلمه بقیه را به اظهار خوانده است، ولی مثلین در دو کلمه را ادغام کرده اگر چه ماقبل مدغم، متحرک باشد، مثل: یعلم ما، طبع علی، یا از حروف مدی ، مثل: فیه هدی، یا ساکن صحیح، مثل: و خذ العفو و امر، شهر رمضان باشد.
و در سه کلمه از سوسی به دو وجه روایت شده: من یبتغ غیر، ان یک کاذبا، یخل لکم. و در یحزنک کفره به جهت مشکل بودن از اخفاء به تشدید ادغام رفتن، به فک ادغام خوانده است.
ادغام کبیر در دو حرف متقارب
اگر در یک کلمه باشد سوسی فقط قاف را در کاف به دو شرط ادغام کرده: ماقبل قاف متحرک باشد، و بعد از کاف میم جمعی باشد، مثل: یرزقکم، واثقکم، خلقکم. در طلقکن به دو وجه روایت از سوسی آمده است.
و اگر دو حرف متقارب در دو کلمه باشند، وقتی مدغم یکی از حرف 16 گانه (سنشد حجتک بذل رض قثم) باشد به روایت سوسی در هم ادغام میشوند، مشروط بر آنکه مدغم منون (مثل: نذیرلکم)، یا مشدد (مثل: اشد ذکرا)، یا تام مخاطب (مثل: کنت ثاویا)، یا مجزوم (مثل: لم یؤت سعة) نباشد، به این شرح:
ح ع: فقط در زحزح عن النار، و در سایر مواضع ادغام نکرده: مثل ماذبح علی النصب، فلاجناح علیهما...
ق ک: مثل خلق کل شیئ، و همچنین: ق، مانند لک قصورا وقتی ماقبل مدغم متحرک باشد، و اگر ساکن باشد، مثل: فوق کل، ترکوک قائما ادغام نمیشوند.
ج در ت و ش: ذی المعارج تعرج، اخرج شطاه (فقط همین دو موضع است).
ش س: ذی العرش سبیلا (فقط همین یک موضع است).
س ز: النفوس زوجت (فقط یک موضع است).
س ش: الراس شیبا (فقط همین یک موضع، به اختلاف).
ض ش: لبعض شانهم (فقط در یک موضع آمده).
د ده حرف (ت، ث، ج، ذ، ز، س، ش، ص، ض، ظ) ادغام میشود: مساجد تلک، یرید ثواب الدنیا، داود جالوت، القلائد ذلک، ترید زینة الحیوة، عدد سنین، شهد شاهد، نفقد صواع الملک، من بعد ضعف، یرید ظلما.
تبصره
شرط ادغام دال در این ده حرف آنست که مفتوح بعد از ساکن نباشد، مثل: داود سلیمان ، بعد ثبوتها، داود زبورا. فقط دال در تاء اگر چه مفتوح بعد از ساکن باشد ادغام میشود.
ت ده حرف ذکر شده در ادغام دال ادغام میشود. البته ادغام ت (ت مثلین است، مثل شوکة تکون، بجای آن طاء اضافه میشود، مثل: بالبینات ثم، الصالحات جناح، عذاب الاخرة ذلک، بالاخرة ذلک، بالاخرة زینا، بالساعة سعیرا، زلزلة الساعة شیئ، والصافات صفا، والعادیادت ضبحا، الصالحات طوبی، الملئکة ظالمی.)
تبصره
در الزکوة ثم، والتوریة ثم، آت ذالقربی، و لتات طائفة دو وجه از سوسی روایت شده است. و ادغام بیت طائفة (نساء) قراءت ابوعمرو است.
ث پنج حرف (ت، ذ، س، ش، ض) ادغام میشود، مثل: حیث تؤمرون، الحدیث تعجبون، والحرث ذالک، ورث سلیمان، حیث شئتما، حدیث ضیف ابراهیم.
ذ دو حرف (س، ص): فاتخذ سبیله، مااتخذ صاحبة.
راء ل ادغام نموده، مثل: سخر لنا، لیغفرلک، و ل (راء، مانند: کمثل ریح، جعل ربک.)
شرط ادغام حروف مذکور
شرط ادغام آنها اینست که: مدغم مفتوح، قبل ساکن نباشد. مثل: و افعلوا الخیر لعلکم، ان الابرار لفی، فعصوا رسول ربهم، فیقول رب. در این قاعده لفظ قال مستثنی است، که با وجود مفتوح بعد از ساکن بودن در راء ادغام میشود، مانند: قال رب، قال رجلان، ولی اگر مدغم متحرک بعد از متحرک باشد، مثل: سخرلکم، جعل ربک، یا مدغم مضموم بعد از ساکن، مثل: فیقول ربی، یا مدغم مکسور بعد از ساکن، مثل: الذکر لما، من فضل ربی باشد بدون اختلاف ادغام میشود. ن دو حرف (ل، ر) به شرطی که ماقبل مدغم متحرک باشد، ادغام میشود، مثل: اذ تاذن ربک، خزائن رحمة، لن نومن لک، ما تبین لهم. ولی اگر ماقبل مدغم ساکن باشد، ادغام ممتنع است، مثل: یخافون ربهم، انی یکون له، باذن ربهم، مسلمین لک، و استثناء از آن لفظ نحن است که با وجود سکون قبل نون، با لام ادغام میشود. مثل: نحن له، ما نحن لکما.
م ب: وقتی سکون روی میم گذارده شد، بنابر قاعده در نزد باء باید اخفاء مع الغنه شود، و سوسی چنین کرده است، مثل اعلم بکم، و علم بالقلم، ولی اگر ماقبل میم ساکن باشد ادغام ممتنع است، مثل اعلم بکم، علم بالقلم، ولی اگر ماقبل میم ساکن باشد ادغام ممتنع است، مثل: ابراهیم بنیه، الیوم بجالوت.
ب م: فقط در یعذب من یشاء که در شش موضع از قرآن آمده ادغام نموده است. و در سوره مبارکه بقره که قرائت سوسی به سکون باء است ادغام آن صغیر است، و در کلمات دیگری که باء نزد میم قرار گرفته ادغام نکرده است مثل: ان یضرب مثلا، سنکتب ماقالوا. ضرب مثلا.
قواعدی دیگر درباره ادغام کبیر
الف. در حرف مدغم (مثلین، متقاربین) دو روش است، یکی ادغام محض که اصل است. و دیگر ادغام محض به اشمام و روم اگر مدغم مضموم، و به روم فقط اگر مدغم مکسور باشد، در غیر چهار صورت: ب (ب (نصیب برحمتنا)، م) م (یعلم ما)، ب (م (یعذب من یشاء)، م) ب (اعلم بکم). بعضی در مورد (فف) هم، از این باب که حرف شفوی است، همین نظر را دارند.
ب. اگر ماقبل مدغم حرف مد یا لین باشد سه وجه جایز است: مد، توسط، قصر، با جواز روم و اشمام در آن. و اگر حرف صحیح و ساکن باشد، مثل: خذ العفو و امر، من العلم مالک، من بعد ظلمه، دو قول است؛ به قول متقدمین ادغام محض و به قول متاخرین چون ادغام در این مورد به علت دو ساکن مشکل است به اختلاس حرکت (روم) قائلند.
ج. در حالت ادغام من النار ربنا، النهار لایات، حالت اماله محفوظ مانده و ادغام انجام میگیرد.
ادغام کبیر
این ادغام در حروف متحرکهای که تماثل در لفظ یا تقارب در مخرج دارند، و در یک یا دو کلمه قرار گرفته باشند انجام گرفته، مشروط بر آنکه مدغم تاء متکلم ، یا مخاطب، یا منون، یا مشدد نباشد.
مثلین در یک کلمه، فقط در مناسککم و ما سلککم را ادغام کرده، و جز این دو کلمه بقیه را به اظهار خوانده است، ولی مثلین در دو کلمه را ادغام کرده اگر چه ماقبل مدغم، متحرک باشد، مثل: یعلم ما، طبع علی، یا از حروف مدی ، مثل: فیه هدی، یا ساکن صحیح، مثل: و خذ العفو و امر، شهر رمضان باشد.
و در سه کلمه از سوسی به دو وجه روایت شده: من یبتغ غیر، ان یک کاذبا، یخل لکم. و در یحزنک کفره به جهت مشکل بودن از اخفاء به تشدید ادغام رفتن، به فک ادغام خوانده است.
ادغام کبیر در دو حرف متقارب
اگر در یک کلمه باشد سوسی فقط قاف را در کاف به دو شرط ادغام کرده: ماقبل قاف متحرک باشد، و بعد از کاف میم جمعی باشد، مثل: یرزقکم، واثقکم، خلقکم. در طلقکن به دو وجه روایت از سوسی آمده است.
و اگر دو حرف متقارب در دو کلمه باشند، وقتی مدغم یکی از حرف 16 گانه (سنشد حجتک بذل رض قثم) باشد به روایت سوسی در هم ادغام میشوند، مشروط بر آنکه مدغم منون (مثل: نذیرلکم)، یا مشدد (مثل: اشد ذکرا)، یا تام مخاطب (مثل: کنت ثاویا)، یا مجزوم (مثل: لم یؤت سعة) نباشد، به این شرح:
ح ع: فقط در زحزح عن النار، و در سایر مواضع ادغام نکرده: مثل ماذبح علی النصب، فلاجناح علیهما...
ق ک: مثل خلق کل شیئ، و همچنین: ق، مانند لک قصورا وقتی ماقبل مدغم متحرک باشد، و اگر ساکن باشد، مثل: فوق کل، ترکوک قائما ادغام نمیشوند.
ج در ت و ش: ذی المعارج تعرج، اخرج شطاه (فقط همین دو موضع است).
ش س: ذی العرش سبیلا (فقط همین یک موضع است).
س ز: النفوس زوجت (فقط یک موضع است).
س ش: الراس شیبا (فقط همین یک موضع، به اختلاف).
ض ش: لبعض شانهم (فقط در یک موضع آمده).
د ده حرف (ت، ث، ج، ذ، ز، س، ش، ص، ض، ظ) ادغام میشود: مساجد تلک، یرید ثواب الدنیا، داود جالوت، القلائد ذلک، ترید زینة الحیوة، عدد سنین، شهد شاهد، نفقد صواع الملک، من بعد ضعف، یرید ظلما.
تبصره
شرط ادغام دال در این ده حرف آنست که مفتوح بعد از ساکن نباشد، مثل: داود سلیمان ، بعد ثبوتها، داود زبورا. فقط دال در تاء اگر چه مفتوح بعد از ساکن باشد ادغام میشود.
ت ده حرف ذکر شده در ادغام دال ادغام میشود. البته ادغام ت (ت مثلین است، مثل شوکة تکون، بجای آن طاء اضافه میشود، مثل: بالبینات ثم، الصالحات جناح، عذاب الاخرة ذلک، بالاخرة ذلک، بالاخرة زینا، بالساعة سعیرا، زلزلة الساعة شیئ، والصافات صفا، والعادیادت ضبحا، الصالحات طوبی، الملئکة ظالمی.)
تبصره
در الزکوة ثم، والتوریة ثم، آت ذالقربی، و لتات طائفة دو وجه از سوسی روایت شده است. و ادغام بیت طائفة (نساء) قراءت ابوعمرو است.
ث پنج حرف (ت، ذ، س، ش، ض) ادغام میشود، مثل: حیث تؤمرون، الحدیث تعجبون، والحرث ذالک، ورث سلیمان، حیث شئتما، حدیث ضیف ابراهیم.
ذ دو حرف (س، ص): فاتخذ سبیله، مااتخذ صاحبة.
راء ل ادغام نموده، مثل: سخر لنا، لیغفرلک، و ل (راء، مانند: کمثل ریح، جعل ربک.)
شرط ادغام حروف مذکور
شرط ادغام آنها اینست که: مدغم مفتوح، قبل ساکن نباشد. مثل: و افعلوا الخیر لعلکم، ان الابرار لفی، فعصوا رسول ربهم، فیقول رب. در این قاعده لفظ قال مستثنی است، که با وجود مفتوح بعد از ساکن بودن در راء ادغام میشود، مانند: قال رب، قال رجلان، ولی اگر مدغم متحرک بعد از متحرک باشد، مثل: سخرلکم، جعل ربک، یا مدغم مضموم بعد از ساکن، مثل: فیقول ربی، یا مدغم مکسور بعد از ساکن، مثل: الذکر لما، من فضل ربی باشد بدون اختلاف ادغام میشود. ن دو حرف (ل، ر) به شرطی که ماقبل مدغم متحرک باشد، ادغام میشود، مثل: اذ تاذن ربک، خزائن رحمة، لن نومن لک، ما تبین لهم. ولی اگر ماقبل مدغم ساکن باشد، ادغام ممتنع است، مثل: یخافون ربهم، انی یکون له، باذن ربهم، مسلمین لک، و استثناء از آن لفظ نحن است که با وجود سکون قبل نون، با لام ادغام میشود. مثل: نحن له، ما نحن لکما.
م ب: وقتی سکون روی میم گذارده شد، بنابر قاعده در نزد باء باید اخفاء مع الغنه شود، و سوسی چنین کرده است، مثل اعلم بکم، و علم بالقلم، ولی اگر ماقبل میم ساکن باشد ادغام ممتنع است، مثل اعلم بکم، علم بالقلم، ولی اگر ماقبل میم ساکن باشد ادغام ممتنع است، مثل: ابراهیم بنیه، الیوم بجالوت.
ب م: فقط در یعذب من یشاء که در شش موضع از قرآن آمده ادغام نموده است. و در سوره مبارکه بقره که قرائت سوسی به سکون باء است ادغام آن صغیر است، و در کلمات دیگری که باء نزد میم قرار گرفته ادغام نکرده است مثل: ان یضرب مثلا، سنکتب ماقالوا. ضرب مثلا.
قواعدی دیگر درباره ادغام کبیر
الف. در حرف مدغم (مثلین، متقاربین) دو روش است، یکی ادغام محض که اصل است. و دیگر ادغام محض به اشمام و روم اگر مدغم مضموم، و به روم فقط اگر مدغم مکسور باشد، در غیر چهار صورت: ب (ب (نصیب برحمتنا)، م) م (یعلم ما)، ب (م (یعذب من یشاء)، م) ب (اعلم بکم). بعضی در مورد (فف) هم، از این باب که حرف شفوی است، همین نظر را دارند.
ب. اگر ماقبل مدغم حرف مد یا لین باشد سه وجه جایز است: مد، توسط، قصر، با جواز روم و اشمام در آن. و اگر حرف صحیح و ساکن باشد، مثل: خذ العفو و امر، من العلم مالک، من بعد ظلمه، دو قول است؛ به قول متقدمین ادغام محض و به قول متاخرین چون ادغام در این مورد به علت دو ساکن مشکل است به اختلاس حرکت (روم) قائلند.
ج. در حالت ادغام من النار ربنا، النهار لایات، حالت اماله محفوظ مانده و ادغام انجام میگیرد.
